وظايف فردىشان است تغيير دهند . از سوى ديگر قرآن مسلمانان را تشويق مىكند كه به مطالعه در احوال و سرگذشت اقوام پيشين بپردازند و از آن درس عبرت بگيرند . بديهى است كه اگر سرگذشت اقوام و ملتها و نظامها بر اساس گزاف و تصادف بود و اگر سرنوشتها از بالا به پايين تحميل مىشد ديگر مطالعه و پندآموزى معنى نداشت . قرآن با اين تأكيد مىخواهد تذكر دهد كه بر سرنوشت اقوام نظامات واحدى حاكم است . به اين ترتيب اگر شرايط جامعه‌اى مشابه شرايط جامعهء ديگر باشد سرنوشت همان جامعه در انتظارش خواهد بود . در آيهء ديگرى مىفرمايد : فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ اهْلَكْناها وَ هِىَ ظالِمَةٌ فَهِىَ خاوِيَةٌ عَلى عُروشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ . افَلَمْ يَسيروا فِى الْارْضِ فَتَكونَ لَهُمْ قُلوبٌ يَعْقِلونَ بِها اوْ اذانٌ يَسْمَعونَ بِها . . . « 1 » چه بسيار شهر و ديارى كه ما اهلش را در آن حال كه به ظلم و ستم مشغول بودند به خاك هلاك نشانديم و اينك آن شهرها از بنياد ويران است و چه چاه و قناتهاى آب كه معطل بماند و چه قصرهاى عالى كه بىصاحب گشت . اكنون مردمان اين زمان آيا نمىخواهند در روى زمين گردش كنند و در احوال اقوام و ملل مطالعه نمايند و از آنها درس بگيرند . . . در تمام اين مطالب ، قبول نظامات ، به دلالت التزامى مؤيد نظم علّى و معلولى است و پذيرش رابطهء علّى و معلولى به معناى قبول سنديت عقل است . 3 . فلسفهء احكام يكى ديگر از دلايل حجيت عقل از نظر قرآن اين است كه براى احكام و دستورها فلسفه ذكر مىكند . معناى اين امر اين است كه دستورِ داده شده معلول اين مصلحت مىباشد . علماى اصول مىگويند مصالح و مفاسد در سلسلهء علل احكام قرار

--> ( 1 ) . حج / 45 و 46 .